تعارف در فرهنگ آلمانی و ایرانی

تعارف در فرهنگ آلمانی و ایرانی

1401 خرداد 21

تعارف در فرهنگ آلمانی و ایرانی

متاسفانه تصوری کلیشه‌ای از آلمانی‌ها در اذهان وجود دارد و آنها را مردمان سرد و بیروح و بی ادب جلوه می‌دهد. حال آنکه واقعیت امر با این تصور کلیشه‌ای متفاوت است. وقتی به آلمان رفتید خودتان خواهید فهمید که اصلا اینگونه نیست. هنگامی که آلمانی ها حُسن نیت کسی را درک کنند و با او وارد رابطه ی دوستانه بشوند، بسیار هم مهربان و خونگرم هستند. اما همیشه در برابر آلمانی ها این اصل وجود دارد که آن ها حتی بعد از ۵۰ سال هم شما را یک مهمان محترم و عزیز می بینند و این دیدگاهشان فارق از شغل و جایگاه اجتماعیشان است.

در آلمان مردم با خارجی هایی که از قاره های دیگر جهان وارد کشورشان شده است دوست می شوند اما با همه ی اینها واقعیت این است که از نظر آلمانی ها، بهترین کشور دنیا هستند و از نظر کیفیت زندگی، حرمت انسانی و نظم و دانش و خردپیشگی عمومی در بهترین شرایط در سراسر جهان قرار گرفته است. بهترین راه برای تطبیق دادن خود با مردم آلمان این است که اگر قصد ادامه ی زندگی خود در آلمان را دارید، بهتر است که از سنین کم به این کشور مهاجرت کنید تا هنگامی که به سنین جوانی رسیدید، کاملا خود را تطبیق داده باشید.

آلمانی ها مردمانی سخت کوش و منظم هستند؛ این خصلت اغلب مردمان دنیای متمدن و جهان اول است. عملگرا هستند و برای هر مساله به دنبال راه حل می گردند. آلمانی ها از این لحاظ و نیز در سخت کوشی و عملگرایی با پسرعموهای انگلیسی خود و حتی ژاپنی ها قابل مقایسه هستند.

برخلاف کلیشه ی تصورات از آلمانی ها ،مردمانی شوخ طبع هستند. اما شوخ طبعی آلمانی ها کمی متفاوت است. آنها از دلقک بازی و کارهای احمقانه خوششان نمی آید. آنها هم مانند انگلیسی ها از کنایه و دوپهلو بودن شوخی ها لذت می برند. حتی در رابطه با کلیشه هایی که از خودشان در اذهان وجود دارد به شوخی رفتار می کنند. آنها به صورت تصنعی نمی خندند یا لبخند نمی زنند بلکه واقعا به لطیفه ها از ته دل می خندند.

آلمانی ها از لحاظ وفاداری به سنت ها و عادات مردمانی منحصر به فرد هستند. سنت هایی نظیر جشن سالانه در فضای باز شهر و یا دیدارهای ماهانه با همسایه ها که هر ماه در یک روز مشخص برگزار می شود.

در ادامه ی این مطلب به یک وجه تمایز بارز بین مردمان و شرایط زندگی ایرانی و آلمانی اشاره خواهیم کرد که مسئله تعارف است.

یک پژوهشگر اجتماعی ،به نام زورن فایکا با تحصیلات آکادمیک در رشته‌های ایرانشناسی، روانشناسی و مطالعات صلح، تسلط کامل به زبان فارسی و همچنین ۱۵ سال سابقهٔ  فعالیت مستمر میان آلمان و ایران، ،از دانشگاه هامبورگ آلمان در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران از طریق مصاحبه با کارشناسان و مردم عادی برای اولین بار از دیدگاه جدیدی این موضوع را مورد بررسی و تحقیق قرار داد.

در ابتدا به تعریف او از لغت «تعارف» میپردازیم که ؛ تعارف یک واژه عربی است که از عَرَفَ آمده و به گفته یک پژوهشگر آمریکایی در قرآن تعارف معادل با آشنایی کامل با قبیله ها و ادیان مختلف است ولی همین واژه در اندونزی معنی پیدا کردن همسر مناسب می دهد و جالب اینکه با توجه به ریشه عربی آن، در زبان عربی از آن استفاده‌ای نمی‌شود.

پدیده ی تعارف طیفی گسترده از تعارف کمتر از اندازه (که نوعی بی ادبی تلقی میشود)، کم ،به جا و زیاد (که این بازه مربوط به افراد مودب و با سیاست) و در نهایت تعارف بیش از اندازه (که خسته کننده است) را شامل میشود.

فایکا در ادامه در خصوص پیشینه این موضوع توضیح داد و گفت: تا پیش از تحقیق من تعارف یا iranian politness  بیشتر مورد تحقیق زبانشناسان و با تأکید برکلمات صورت می‌گرفته و هر پژوهشگری می خواسته در این حوزه کار کند اول از همه سراغ مفاهیم می‌رفته و از منظر زبان شناسی آن را بررسی می کرده است. حدود ۲ سال پیش همایش مشترکی بین دانشگاه تهران، شهید بهشتی و هامبورگ برگزار شد و من در آن همایش متوجه شدم ایرانی‌ها بین تعارف و ادب تفاوت قائل اند. براساس پژوهشی که من انجام دادم تعارف به عنوان یک ابزار برای تنظیم روابط اجتماعی در نظر گرفته شده

است و سه عامل محبت، قاعده ها‌ی اجتماعی و هدف شخصی در آن دخیل است. ضمن اینکه تعارف چهار وجه دارد: احترام، رودربایستی، مهمان نوازی و فروتنی که البته براساس این پژوهش مشخص شد که وجه رودربایستی آن بیش از بقیه وجوه آن رایج است.از دیدگاه فایکا تعارف چهار وجه دارد: احترام، رودربایستی، مهمان نوازی و فروتنی که البته براساس این پژوهش مشخص شد که وجه رودربایستی آن بیش از بقیه وجوه آن رایج است.

 

تعارف در فرهنگ ایرانی و در عصر صفوی

همچنین از ویژگی های تعارف میتوان از1. اختیاری بودن آن یعنی اینکه فرد مختار است که تعارف کند یا نکند ،2.چگونگی استفاده از آن که بدان معناست که تعارف تنوع‌پذیر و تحت تحول تاریخی است. یعنی از زمان‌های قدیم بوده و الان هم وجود دارد، چنانکه اصطلاحاتی مثل تعارف «شاه عبدالعظیمی» یا «آب حمومی» عباراتی هستند که در گذشته استفاده می‌شدند و بعضاً تا الان هم وجود دارند.   و3. هدف از کاربردش نام برد.یعنی افراد با تعارف می‌توانند به اهداف مختلفی برسند که برخی از آنها هم هدف شخصی است مثلا فرد می خواهد با تعارف کردن برای خودش وقت بخرد یا اینکه با تعارف کردن فاصله‌ اش را با فرد مورد نظر کم کند و در نتیجه به یک هدف خاصی برسد.

حال آنکه استفاده از پدیده تعارف در ایران در حال تغییر است و این تحول به دلیل مسائل مختلفی مثل جهان‌سازی، تجدد و شهرنشینی اتفاق افتاده است؛ خصوصاً جوانان شهرنشین امروز از تعارف فرار می کنند و می گویند که تعارف یک پدیده الکی است که زمان زیادی هم می‌برد و جالب اینکه این روزها اصطلاح «من تعارفی نیستم» هم تبدیل به یک تعارف شده است.
به گفته ی او تعارف نوعی ترفند برای تنظیم روابط اجتماعی است و منظور از ابزاری برای تنظیم روابط اجتماعی این است که مثلاً در بسیاری از موارد قدرت نه گفتن یا مثلاً دعوت نکردن کسی به خانه تا اندازه ای سخت و بی‌ادبانه به نظر می‌رسد که برای تنظیم این رابطه، کار به تعارف کشیده می‌شود.

 به همین علت میتوان گفت که مسئله ی تعارف مختص به ایران نیست و در همه ی کشورها وجود دارد. طبق تجربیات شخصی فایکا حتی در آلمان هم در برخی مواقع از تعارف استفاده میشود اما چون مانند تعارفات ایرانی از کلمات یاعبارات مشخصی استفاده نمیشود به آن آگاه نیستیم. البته که میزان آن نیز با آنچه روزانه در ایران استفاده میشود قابل مقایسه نیست.بطور مثال در معدود مواردی هنگام وارد شدن دو نفر از یک در مشاهده گر این امر در کشوری نظیر آلمان خواهیم بود و نه در سایر مواردی که در ایران رایج است.

در خصوص موضوع تعارف به منابع ادبی و کتابهایی نظیر : «خدای نامک» درپیش از اسلام ، وکتابهایی پس از اسلام با عناوین « سیاست‌نامه» و «قابوس نامه» مطالبی در باب ادب و تعارف دارند و در عصر حاضر هم کتابهای «ادب الهی»، « تادیب نفس» و « آداب معاشرت برای همه» موجود است ولی نکته مهم این است که به غیر از  «آداب معاشرت برای همه» سایرکتابها، مذهبی و ترجمه هستند و این موضوع نشان‌ می‌دهد که موضوع تعارف جا برای کارکردن دارد. به گفته ی او در نهایت اینکه با بررسی پدیده تعارف و پی بردن به وسعت دامنه آن متوجه شدم که تازه در آغاز راه و بررسی پدیده هستم و خیلی از موارد مهم را هنوز بررسی نکردم.